Hoe bereid je de overdracht van je familiebedrijf voor?

Wie zoekt op familiebedrijf overdragen, leest vooral over de fiscus: de bedrijfsopvolgingsregeling, schenken en de prijs die de Belastingdienst accepteert. Dat werk moet gebeuren, door je fiscalist. Een familieoverdracht loopt alleen zelden vast op de belasting. Hij loopt vast op het gesprek dat jarenlang niemand voert.

Wanneer speelt dit?

Je bent ergens tussen de 55 en 65, het bedrijf draait goed en een van je kinderen werkt in de zaak, of zou dat kunnen. Iedereen gaat er stilzwijgend van uit dat het ooit doorloopt, maar niemand heeft het hardop gezegd. Zolang de omzet klopt en jij elke ochtend als eerste binnenstapt, voelt er geen haast.

In een familie is dat uitstel geen neutrale keuze. Terwijl jij wacht, vormen je kinderen hun eigen verwachtingen. De dochter die in de zaak werkt, rekent er misschien op dat het van haar wordt. De zoon die iets anders is gaan doen, vraagt zich af wat dat voor hem betekent. Hoe langer het gesprek uitblijft, hoe meer er al ingevuld is als je het eindelijk voert.

Bedrijfsoverdracht in het familiebedrijf: zeven stappen en waar jij staat

De volgorde weegt zwaarder dan de stappen zelf: eerst de familie en de organisatie, daarna de fiscale en juridische afspraken. Wie het andersom doet, regelt een overdracht op papier die in de praktijk vastloopt. Per stap staat erbij wanneer hij speelt, en wat het je kost als je hem overslaat.

1. Bepaal wat jij wilt (vier tot vijf jaar vooraf). Wanneer wil je stoppen, wat moet de overdracht jou opleveren en welke rol wil je daarna nog? Zolang jij dat niet weet, vullen je kinderen het voor je in. Je eigen financiële plan bepaalt wat je nodig hebt, en dat bedrag staat los van wat je kind kan betalen. Daarover schreef ik eerder in Onder de loep: het persoonlijke plan voor na de bedrijfsoverdracht.

2. Voer het gesprek met al je kinderen (vier tot vijf jaar vooraf). Ook met de kinderen die niet in het bedrijf werken, want de overdracht raakt hen net zo goed. Het kind dat buiten de zaak staat en als laatste hoort hoe het geregeld is, neemt dat mee naar elke verjaardag. Weten al je kinderen wat jij van plan bent, en weet jij wat zij willen?

3. Toets of de opvolger geschikt is, los van de familieband (drie tot vier jaar vooraf). Dat je kind het vak kent, betekent nog niet dat het een bedrijf kan leiden. Het gaat om leiding geven aan mensen die soms al twintig jaar met jou werken, en om beslissingen nemen zonder eerst jou te bellen. Laat dat toetsen door iemand buiten de familie en maak een plan om je opvolger te ontwikkelen waar dat nodig is. Sla je deze stap over, dan draag je over op basis van de familieband, en of dat werkt merk je pas als jij al weg bent.

4. Maak het bedrijf minder afhankelijk van jou (twee tot vier jaar vooraf). Zit alles in jouw hoofd, dan erft je kind jouw rol zonder organisatie eromheen. Het moet dan in één keer worden wat jij in dertig jaar bent geworden, met een team dat nog steeds naar jou kijkt. Hoe je die afhankelijkheid herkent, beschrijf ik in De onmisbare ondernemer.

5. Laat de ondernemingswaarde bepalen en regel de fiscale en juridische kant (twee tot drie jaar vooraf). Dit is werk voor een onafhankelijke waardeerder, je fiscalist en je notaris. Zij hebben tijd nodig, zeker als je wilt schenken of de overdracht over meerdere jaren wilt spreiden.

6. Leg de afspraken vast, ook over jouw rol daarna (één tot twee jaar vooraf). Wie beslist er vanaf welke datum? Blijf je betrokken als commissaris of adviseur, of stop je helemaal? En wat gebeurt er als het niet loopt? Afspraken die je nu niet maakt, worden later discussies aan de keukentafel.

7. Draag gefaseerd over en laat los (het laatste jaar). De overdracht op papier gebeurt op één dag, het loslaten duurt een stuk langer.

Dit is misschien wel het belangrijkste deel. Wie jarenlang het bedrijf heeft gedragen, geeft met die rol ook een stuk identiteit uit handen. Dat vraagt begeleiding van de ondernemer die uittreedt, en juist die aandacht schiet er naast alle aandacht voor de opvolger snel bij in.

Wat is je familiebedrijf waard als je kind het overneemt?

Dat bepaal je niet zelf en ook niet aan de keukentafel: dat doet een onafhankelijke bedrijfswaarderingsspecialist (een Registered Valuator). In een familie ligt de waarde gevoeliger dan bij een verkoop aan een buitenstaander. De Belastingdienst kijkt mee of de prijs zakelijk is, ook als jij je kind een gunstige prijs wilt geven. De kinderen die niet opvolgen, willen weten of het eerlijk is verdeeld. En je opvolger moet de koopsom kunnen opbrengen zonder dat de bedrijfscontinuïteit daar jaren onder lijdt.

De berekening en de uitwerking zijn werk voor specialisten. Wat jij wel kunt doen, is de goede vragen stellen. Welke waarde hanteer je en waarom? Hoe zal de Belastingdienst daarnaar kijken? En wat betekent die waarde voor de kinderen die het bedrijf niet overnemen? Voor schenken en vererven van een onderneming bestaat de bedrijfsopvolgingsregeling (BOR). Wat die regeling inhoudt, lees je op Ondernemersplein. Of en hoe ze voor jou werkt, bespreek je met je fiscalist.

Waarom is verkoop van een familiebedrijf aan je kind lastiger dan aan een buitenstaander?

Bij een buitenstaander gaat het om de prijs en de voorwaarden, bij je kind gaat het ook om de relatie, en die houdt na de overdracht niet op. Je bent tegelijk ouder, verkoper en misschien nog jaren aandeelhouder of adviseur. Kritiek op de opvolger voelt dan als kritiek op je kind, en een zakelijke beslissing van je kind voelt al snel als een oordeel over hoe jij het altijd deed.

De medewerkers maken het niet makkelijker. Je opvolger stuit op weerstand die een externe directeur niet zo snel krijgt: "zo deed je voorganger het nooit" of "ik heb even met je vader gesproken". Een nieuwe generatie brengt ook ruimte voor verandering, en bij de mensen leeft de verwachting dat er dingen anders gaan. Dat is de kans, als jij je opvolger die ruimte ook echt geeft.

Ik nam zelf het familiebedrijf over in 2013 en bouwde het uit met mijn broer. Daarbij hebben we alles zelf moeten uitvinden, en we hebben veel geleerd over de begeleiding van de ondernemer die uittreedt en over hoe je familiebanden en zakelijke rollen gescheiden houdt.

Opvolging familiebedrijf: wat als je kinderen het niet willen?

Dan heb je een antwoord, en daarmee kun je verder. Het is geen mislukking als je kinderen een ander leven kiezen, en het is beter dat je het vier jaar vooraf weet dan vier maanden. Je voorbereiding krijgt wel een andere richting. Verkopen aan je eigen mensen, aan een nieuwe directeur van buiten of aan een externe koper stelt elk andere eisen aan je bedrijf in de jaren ervoor.